معماری پیش از تاریخ

پیدایش ابتدایی ترین نیاکان ما بر روی کره زمین را در حدود یک میلیون سال پیش می دانند و باستان شناسان ظهور انسان را بر روی کره زمین از روی ابزاری که می ساخته است تعیین می کنند، انسان برای جبران نقایص دستگاه های فیزیولوژیکی خود در فراهم آوردن خوراک و جان پناه به وسایلی نیاز دارد و به کمک همبستگی ظریف و دقیقی که دست و چشم از راه مغز و دستگاه عصبی وجود دارد، قادر است این اوسایل را بسازد (چایلد، 1363: 75). نخستین آثاری که از انسان ابزارساز به دست آمده است متعلق به حدود 40000 سال قبل است. البته انسان ابتدایی همه وقت می توانسته است ابزارهایی را به کار برد، اما ساختن ابزار، کاری پیچیده تر است.

در طول آخرین دوره پارینه سنگی یعنی حدود 20000 سال پیش است که با نخستین آثار هنری انسان ابتدایی روبه رو می شویم و شگفت اینجاست، که آثار فوق در همان حالتی که هستند ظرافت و استحکامی دارند که از تازه کاری ناشیانه به دوراست (گاردنر، 1370: 3). انسان های ادوار کهن پیش از رسیدن به مراحل تكوين فرهنگی و زندگی یک جا نشینی از طریق شکار حیوانات ارتزاق می نمودند و با شروع فصل سرما به درون غارها پناه می بردند. یافته های درون غارها، وضعیت این دوره از زنگی آنها را مشخص می کند. برای آشنایی بیشتر با این گونه آثار هنری به بررسی و چگونگی نقاشی های غارهای آلتامیرا در اسپانیا و لاسكوا در فرانسه می پردازیم:

آلتامیران در سال 1879 میلادی فردی اسپانیایی و علاقمند به آثار عتیقه، به هنگام جستجو در غارهای «آلتامیرا» مقداری استخوان های تراشیده و سنگهای چخماق و آثار ابتدایی کشف کرد. پس از ورود به غار بر روی دیوارهای داخل «غارآلتامیرا» نقوشی را که چشم هیچ انسان متمدن تا آن زمان با آن آشنا نشده بود، مشاهده کرد. به این ترتیب اولین انسان متمدن، قدیمی ترین آثار نقاشی مربوط به ده تا پانزده هزار سال قبل از میلاد را کشف کرد (گاردنر: 3).

الاسكوا: در سال 1941 میلادی در غار «لاسکوا»ی فرانسه، به طور اتفاقی آثاری پیدا شد، که بعدها یکی از با ارزش ترین آثار هنری پیش از تاریخ لقب گرفت. در اعماق این غار، به طور تقریبی 40000 پاکه مجرای عبور آب زیرزمینی و محل سکونت مردم غارنشین بود، شکارچیان نقاش آن زمان، بر روی دیوار، تصاویر حیواناتی چون ماموت، گاو وحشی، آهو، اسب و گرگ نقاشی کرده بودند. به نظر می رسد، در اعماق تاریک این غار، انسان پیش از تاریخ برای روشنایی از چراغ سنگی که سوخت آن چربی بود، استفاده کرده باشد. در هر صورت نقاش غار تکه های گل اخرای قرمز یا زرد را به دیوارها پاشیده و یا آنها را با چربی مخلوط کرده و به کار می برده است، و از تکه استخوانی ممکن است به جای قلم مو و یا از چوب بلندتری، برای نقاشی سطوح بالاتر استفاده کرده باشد. این آثار هنری شگفت انگیز ممکن است، با وسایلی این چنین ابتدایی خلق شده باشند (گاردنر، 1370: 32)، (ش، 1).

ش،1:تصلویر نقاشی شده توسط انسان پیش از تاریخ (جنسن،13:1368).

سبکی که نقاش پیش از تاریخ برای نشان دادن حیوانات به کار برده، بسیار طبیعی است، زیرا حیوان را با شکل و حرکتی نشان داده که طبع آن چنان بوده است. این مسئله نشانگر این واقعیت است، که انسان غارنشین دارای حافظه خارق العاده ای بوده و حیوانات را به طور بسیار دقیقی مورد مطالعه قرار داده است. تا آن جا که توانسته تصاویر حیوانات را براساس مشاهدات قبلی خود در داخل غار با چنان دقت بر دیواررسم نماید که با دوربین های عکاسی امروزی قابل رقابت است. هنرمند پیش از تاریخ در انتخاب موضوع و سوژه نقاشی، دقت و سلیقه مخصوص به خود داشته است. او آن چه را که مشاهده کرده، بر روی دیوار ترسیم نموده است. شکارچی هنرمند از وضع طبیعی دیوارها استفاده های شایانی کرده، و موضوعات نقاشی خود را منطبق با پستی و بلندی روی دیوارها به وجود آورده است، به طوری که اشکال خلق شده، اکثرا با برجستگی های دیوار انطباق کامل دارد (جنسن، 1368: 13).

بسیاری از این نقاشی ها در مدخل غار که روشنایی در آن موجود بوده کشیده نشده اند، بلکه در قسمتهای عقبی غار ترسیم شده اند، و این عمل حکایت از آن دارد که نقاشی ها جنبه تزئینی نداشته اند. به نظر می رسد علت ترسیم این تصاویر این بوده است که نخست بتواند حیوان را برای همیشه در اختیار خود (انسان) داشته باشد. برای نمونه در بدن برخی از حیوانات نیزه و یا تیر هم ترسیدم شده و یا حتی ممکن است، بعد از کشیدن تصویر به طرف آن، نیزه و تیر هم پرتاب نموده باشند. دوم افراد همزیست در شکل دسته جمعی بر جانورانی که غذای اصیلشان را تأمین می کرد چیره شوند، و سوم این که، می خواسته اند با مکرر ساختن تصاویر جانوران بر صخره ها تعداد آنها را بیشتر و نسلشان را بارورتر کنند. در هر صورت پس از فراغت از نقاشی، به دنبال شکار حیوان واقعی می رفته اند و این خود می رساند که عمل کشیدن نقاشی و بالاتر از آن خود نقاشی تا چه اندازه مورد نیاز و احتیاج مردم غارنشین بوده و حتی شاید او را شخص منحصر به فرد دانسته و مطالب مهم حیاتی چون شکار را، مربوط به او در گرو آثارش می دانسته اند.

هرچند زیباترین آثار انسان غارنشین، نقاشی ها و تصاویر روی دیوار غارهاست، اما آثار دیگری چون نقش برجسته و مجسمه کشف شده که از سنگ و استخوان بوده و تصاویر حیوانات را بر روی آن کنده و یا از آنها مجسمه انسان را ساخته اند. آن چه که انسان این دوره در غارها از خود به جای گذاشته مربوط به دوره دیرینه سنگی است.

تقسیم قراردادی زمان پیش از تمدن بشر، تحت عنوان، دیرینه سنگی، میان سنگی و نوسنگی براساس تکامل ابزارهای سنگی و نحوه استفاده از آنها است که زمان و طول مدت این دوره ها در بین مناطق مختلف جهان متفاوت است، ولی آنچه مسلم است، دوره دیرینه سنگی در بین النهرین از قدمت بیشتری برخوردار است و طبیعتا شروع دوره های دیگر نیز در این منطقه(بین النهرین)، زودتر از سایر نقاطی است، که فرهنگ های اولیه را در خود پذیرا شدند.

قدر مسلم این است که دوره میان سنگی در اروپا، همزمان با عقب نشینی يخچال ها و نابودی ماموت ها بوده است، در این دوره، انسان موفق به اهلی کردن سگ شد. در دوره میان سنگی که برخی از دانشمندان آن را، مرحله گذر از دوره پارینه سنگی به نوسنگی دانسته اند، ابزارهای سنگی و نحوه زندگی انسان نخستین، قدری پیشرفت داشته است، به این دلیل، دوره میان سنگی را مقدمه ای بر دوره نوسنگی می دانند.

دوره نوسنگی:در دوره نوسنگی انسان در راه تسلط بر محیط خویش گام بزرگی برداشت. در این دوره بود که انسان به کشاورزی پرداخت و موفق به اهلی کردن برخی جانوران وحشی گردید، و با این کار، از شکار کردن، به کشاورزی و دامداری و تشکیل نخستین گروههای روستایی روی آورد. به طور کلی دوره نوسنگی، دوره ای است که بشر از طبیعت جدا شده و دست به ساختمان و تغییر محیط طبیعی خود زد. اصولا بزرگ ترین تحول در طول تاریخ پیدایش انسان را می توان به مرحله ای نسبت داد، که بشر از مراحل مختلف جمع آوری و گردآوری خوراک، به تولید خوراک نائل آمد. ایجادخانه یا کلبه از شاخه ها، اولین ساخته بشر بود، که شکلی مدور داشت. انتخاب و دایره ای برای خانه از نظر اصول تکنیکی بیشتر به خاطر مشکلات سقف آن بوده است عده ای معتقدند که انسان این فرم را از طبیعت و چیزهایی که در آن برای او ناشناخته مظهرعظمت بودند، مثل خورشید و ماه، تقلید کرده است (ش،2).

ش،2:نقشه یک سرپناه گودالی (Fletcher،1989:27)

به طوری که اشاره رفت، کهن ترین منطقه ای که آثار ساختمانی ساخت بشر، در آن ایجاد گردید، در خاورمیانه بوده است، و به همین دلیل است که این منطقه را گهواره تمدن نامیده اند.

در مناطقی از اروپا، سنگهای عظیمی را بدون استفاده از ملات، بر روی هم قرار داده اند، ظاهر این بناها جنبه مذهبی داشته اند. بعضی از این بناها مقبره و یا خانه مردگان بوده اند که دو سنگ بزرگ عمودی به عنوان پایه و سنگ بزرگ دیگری بر روی آن، به عنوان سقف به کار رفته است. این آثار تحت عنوان دولمن شناخته شده اند (جنسن، 1398: 18)؛ (ش، 3).

ش،3:تصویری از یک دولمن (جنسن،17:1368).

استون هنج: اثر دیگری که بسیار معروف است، استون هنج است که در سالزبوری جنوب انگلستان قرار دارد. این بنا دایره ای به قطر 100 متر را تشکیل می دهد که با 120 قطعه سنگ یکپارچه به ارتفاع ۵ متر و هریک به وزن 50 تن به وجود آمده است. مجموع سوراخ ها و حدفاصل میان سنگها 56 متر است. این مجموعه حتی در دوران رومی ها نیز مورد توجه قرار گرفته بوده است. اما مطالعه جدی آن از سال 1666 میلادی آغاز گردید. تاکنون بسیاری از جنبه های ناشناخته این مجموعه را باز شناخته و روشن ساخته اند که بنای مزبور درحقیقت یک رصدخانه بوده است (ش، 4).

امروز می دانند که محور این تأسیسات در نقطهای نصب شده، که در آن نقطه خورشید در تغییرات تابستانی خود در افق طالع می شده است. که حتی خسوف و کسوف را با آن پیشگویی می کرده اند و حتی 19 سال دوران حرکات ماه را ممکن است، ستاره شناسان عهد حجر با آن مطالعه کرده باشند. پژوهشگران در سال های اخیر به این نتیجه رسیده اند که این مجموعه آثار سنگی وظیفه یک کامپیوتر ستاره شناسی را نیز به عهده داشته است.

انسان از زمانی که پای از غار بیرون نهاد و روی به دست آورد، به فکر ایجاد سرپناهی که، دست ساز خویش باشد افتاد. سرپناه های نخستین انسان، به صورت بسیار ابتدایی بود، نمونه های این نوع آثار اولیه معماری متعلق به حدود 8000 ق.م است، که در برخی از نقاط جهان به جای مانده است. با تحولی که در نحوه زندگی انسان روی داد”مرحله شکار به کشاورزی”پیشرفتی که در تکنولوژی ابزاری پدید آمد، معماری آثار ساختمانی نیز پیشرفت نمود و به اشکال و فرم های خاصی پدید آمد. پی دیوارها از قلوه سنگ بود و روی آنها را با لایه های گل که از رسوبات قرمز و به رنگ طبیعی بود و با قطعاتی به شکل خشت، به ابعاد تقریبی 10*15*25 سانتی مترجدا می کردند و با آنها کلبه های خود را بنا می نمودند. دیوارها بین 25 تا 40 سانتی متر ضخامت داشتند و اتاق ها را با وسعتی برابر با حدود تقریبی 2*2.5 متر می ساختند. این نمونه مصالح، مورد استفاده در تپه على کش در دهلران خوزستان بوده است، که آثار آن مربوط به دوره نوسنگی است. در این دوره خانه ها به صورت تک اتاقه بودند که مدخل ورودی آنها تقریبا 1.5 متر عرض داشت. به نظر می رسد، کف اتاق ها از گل یا خاک نرم کوبیده شده باشد، و از جزئیات ساختمانی اطلاع دیگری در دست نیست  (ملک شهیرزادی، 130-32:1373) ؛(ش،5)

معماری دوره نوسنگی در اکثر مناطق، احتمالا با بکارگیری مصالح و فرم نقشه یکسانی، رایج بوده است. البته بعضی از مناطق جهان در مرحله پیشرفته تری قرار داشته، و مناطق دیگر به این صورت نبوده اند (جنسن، همان:75). آن چنان که از آثار به جای مانده بر می آید، انسان هم در روند تکاملی زندگی و هم در معماری، پیشرفت چشمگیری حاصل نموده به عنوان مثال بعدها توانست گل طبیعی را به خشت مبدل سازد و پس از گذشت سالها و اندوختن تجارب بسیار، از آن نیز، به عنوان خشت پخته و مصالح بسیار عالی استفاده نماید.

معماری دوره نوسنگی در اکثر مناطق، احتمالا با بکارگیری مصالح و فرم نقشه یکسانی، رایج بوده است. البته بعضی از مناطق جهان در مرحله پیشرفته تری قرار داشته، و مناطق دیگر به این صورت نبوده اند (جنسن، همان:75). آن چنان که از آثار به جای مانده برمی آید، انسان هم در روند تکاملی زندگی و هم در معماری، پیشرفت چشمگیری حاصل نموده به عنوان مثال بعدها توانست گل طبیعی را به خشت مبدل سازد و پس از گذشت سالها و اندوختن تجارب بسیار، از آن نیز، به عنوان خشت پخته و مصالح بسیار عالی استفاده نماید.

از آثار دوره نوسنگی جهان که حائز اهمیت هستند، مکان هایی مانند اریحا در اردن، چاتال هویوک در آناتولی (ترکیه) هستند که به شرح مختصری درباره هریک از آنها می پردازیم:

اريحا: از شهرهای قدیمی خاورمیانه است، که در دره رود اردن واقع شده است. این منطقه در اوایل هزاره نهم پیش از میلاد، یک دهکده کوچک بود، که به عنوان یک روستای متعلق به دوره نوسنگی قدیم، در حدود هشت هزار سال پیش از میلاد مسیح، دستخوش تحولی شگفت انگیز شد زیرا در این شهر، خانه های خشتی بر پیهای سنگی مدور یا بیضی شکل ساخته شده، با افزایش ثروت شهر و وجود همسایگان نیرومند، ضرورت حفاظت از شهر، بالاخره به ایجاد نخستین، استحکامات شناخته شده سنگی در تاریخ بشر انجامید. در اواسط هزاره هشتم، به طور تخمین، جمعیت شهر به بیش از2000 نفر می رسید. خندقی عریض و سنگی داشت، و دیواری به قطر یک و نیم متر، گرداگردش کشیده شده بود. از ارتفاع دیوار 360 سانتی متر بلندی باقی مانده و در سمت داخل آن نیز یک سنگ بزرگ مدور، به قطر 9 متر برجای مانده است. در حدود 7000 سال پیش از میلاد، ساکنان اولیه شهر را تخلیه کردند، ولی ساکنان جدید آن در اوایل هزاره هفتم، وارد شهر شدند، مهاجران خانه هایی با خشت های خام چهار گوش با پیهای سنگی می ساختند و کف و دیوارهای آنها را استادانه گچ کاری و رنگ آمیزی می کردند (گاردنر، همان:45).

چاتال هویوک: شاید مهم تر از کشفیات اريحا، کشف چاتال هویوک و حاجیلار در آناتولی (ترکیه) باشد. تاریخ آن از 6500 تا 5700 پیش از میلاد است. آثار موجود در محلی به وسعت 13 هزار متر مربع (که فقط 4000 مترمربع آن حفاری شده) قرار داشته، که یک فرهنگ نوسنگی به شمار می رود (گاردنر:46)

در کنار اريحا، چاتال هویوک را یکی از نخستین تلاش های بشر برای پی ریزی و شهری دانسته اند. نظم موجود در نقشه شهر، نشان می دهد که آن را طبق نقشه ای نظری یا غیر تجربی تنظیم و ایجاد کرده اند. ویژگی این شد . او .. با کوچه ای ندارد. خانه ها به یکدیگر چسبیده اند و از پشت بام به یکدیگر راه با این طرز خانه سازی با آن که ممکن است امروزه عملا کار غیرممکنی به نظر آید، از امتیازاتی است، این گونه ساختمان ها که حائل یکدیگر بودند استحکامی بیش از ساختمان های تک ایستاده پیدا می کردند. چون دور تا دور شهر را حلقه پیوسته ای از ساختمان های دارای دیوارهای یکسره و رو به دهکده محاصره کرده بود. دفاع از آن بسیار آسان بود. بدین ترتیب، اگر دشمنی قادر بود، دیوار بیرونی را بشکند و از آن عبور باید به جای آن که داخل شهر شود، داخل اتاقی می شد، که مدافعانش روی پشت بام داده بودند و این امر برای او اسباب خطر بود .

ش،6:پرسپکتیو بازسازی شده بخشی از چاتال هویوک(گاردنر،46:1370).

در بعضی نقاط فضای باز حیاطی در میان انبوه متراکم ساختمان ها ایجاد شده، که به عنوان محل جمع آوری زباله مورد استفاده قرار می گرفت. خانه ها به اندازه های مختلف ولی با نقشهای واحد ساخته می شدند، و دیوارهایشان از خشت خام بوده و با کلاف های محکم چوبی تقویت می شدند. دیوارها و کف اتاق ها را گچ کاری و رنگ آمیزی می کردند و از سکوهای کنار دیوار، برای خوابیدن، کار کردن و غذا خوردن استفاده می کردند.

نقاشی به دست آمده بر روی یکی از زیارتگاه های چاتال هویوک، حاکی از آن است که این شهر، براساس نقشه قبلی ساخته شده است. زیرا در آن نقشه، شهری با خانه های چهار گوش که تقریبا کنار هم ساخته شده اند، نشان داده شده است، و این شهر به احتمال زیاد، همان چاتال هویوک است .

ش،8:نقشه و منظره ی فوران اتشفشان(گاردنر،همان:49).

در پشت شهر، البته کمی دورتر و با مقیاسی کوچک تر، کوهی با دو قله دیده می شود، خطها و نقطه هایی که از قله بلندتر خارج می شوند، به معنی فوران مواد آتشفشانی است این کوه شناسایی شده، در منطقه ای به نام کوه حسن داغ معروف است، و با ارتفاع 3180 متر که از چاتال هویوک دیده میشود. در داخل برخی از معابد، شاخهایی کار گذاشته بودند، که در هنگام حفاری کشف گردید (ش، 7، 8 و 9).

ش،9:نقشه بخشی از چاتال هویوک (FletcherT1989).

ش،7:پرسپکتیو بازسازی یک معبد،چاتال هویوک(فیروزمندی،207:1378).

فهرست