معماری باروک (سبک باروک)

مقدمه: دوره ای که به نام رنسانس در فصل پیشین بررسی و مشخص کردیم بی هیچ گسستی در سبک ها تا قرن های هفدهم و هیجدهم ادامه یافت. هنر دوره اخیر را باروک نام نهاده اند. منشاء این واژه بر کسی به طور دقیق روشن نیست. احتمال دارد که از واژه پرتغالی «باروکو» به معنی مروارید نامنظم مشتق شده باشد. بدون شک این اصطلاح در آغاز به ویژه درباره معماری رنسانس بایک معنی حقارت آور به کار برده می شد. از نظر منتقدان سده نوزدهم به معماری کلاسیک منحط بی ساختار، دارای تزیینات زیاد نمایشی و عجیب و غریب- اطلاق می شد، ولی استفاده از اصطلاح ” باروک” به عنوان یک واژه حقارت آور از رواج افتاد، و از مدتها پیش به فنی مشترک برای هنر دوره ای تبدیل یافت. زمان آن تقریبا از اوایل قرن 17 تا اواسط قرن 18 را در بر می گیرد (گاردنر، 1370: 500 ).

 پیشینه تاریخی: برای بررسی پیشینه تاریخی و پیدایش سبک معماری باروک نیاز به یک بحث مفصل است. لیکن برای روشن شدن این موضوع عوامل و مقدمات آن را باید بررسی نمائیم. قاره اروپا از اواسط قرن شانزدهم به مدت صد سال به طور مداوم در جنگ غوطه ور بود، چنان که پروتستان ها و کاتولیک ها برای عقایدشان، ملتها برای استقلال و طبقات کاسب و بازرگان برای آزادی خود می جنگیدند. کلیسای رومی که به وسیله نهضت پروتستانها متلاطم گردیده بود، در یک سخت گیری مبارزه طلبانه با الهام از اسپانیا بر ضد اصلاحاتی که برای عقب راندن موج پروتستان گرایی، طراحی شده بود، صفوف خود را پالوده کرد، در حدود سال 1625 میلادی اصلاح ستیزان مطمئن شدند که پروتستان گرایی اگر هم شکست نخورده باشد، قابل کنترل است و روش های خشونت آمیز را کنار گذاشتند، و به تبلیغات فریبنده روی آوردند. سبک هنری و معماری که برای تامین نیازهای این «روح جدید خود عفو کرده» پدید آمد. این سبک موسوم به «باروک» به فرمهای گوناگون هر منطقه از اروپا را درنورید. باروک عمدتا در کشورهای لاتین گسترش یافت، ولی دامنه اش به اروپای شرقی کشیده و به طور عمده در مستعمرات اسپانیا و پرتغال در جنوب آمریکا ریشه دواند، جایی که شکل به هم آمیخته و با اهمیتی از هنر باروک سر برآورد.

مفهوم باروک: به طوری که اشاره گردید، باروک مشتق از کلمه پرتغالی باروکو است، باروک نوعی هنر است، که در آن قواعد تناسب رعایت نمی شود و همه چیز بنابه حواس هنرمند نمایانده می شود. باروک یک تداوم فرهنگی است که در سراسر تاریخ هنر بارها تکرار شده است. به عقیده ژاکوب بورکهارت: معماری باروک به همان زبان رنسانس سخن می گوید، منتهی به لهجه بربرها. ول تایپه مینویسد: «یک شکل هنری شریف یا شالوده شهری، ره آورد جوامع اربابان زمین دار، برخلاف هنر کلاسیک که پیوسته به بورژوازی است.» (پیام یونسکو، 47: 1366 ). واژه ها و اصطلاحاتی که با هنر باروک مربوط می شوند، عبارتند از سرزندگی، تجمل، شکل های اغراق شده، پرهیز از خطوط مستقیم، شکل های کشف شده، تحرک اعضای بدن، سخن سرایی شکل های آزاد، شکل های پرواز کننده، فضا در حالت انفجار، نامتوازن، بی قرینه گی، پویایی مورب، تأثیرات ژرف نما، زودگذری، واقع نمایی، چشم فریبی، هنر جنبش، هنر زیاده روی. در هر صورت این سبک هنری دارای روحی از حرکت و جنبش است که نقطه مقابل سکون کلاسیک است. باروک به معنای شیوه ای از نقاشی و سبکی از معماری و پدیدهای فرهنگی است که توانمندی زبان گویای خود را در هنرهای نفیس یافته است. باروک بیش از هر چیز هنری دیداری است. باروک چیز پیچیده ای است که پیچدگی اش به غنای آن می افزاید. باروک هنر جنبش ضد- تجدد دینی است. هنرمندان در دوره باروک با احساس خود حرکت می کردند و احساس را مقدم بر عقل می دانستند (جنس، 401: 1368 ).

معماری: بسیاری بر این عقیده اند که معماری باروک از ایتالیا آغاز گردید، و بخش بزرگی از اروپا را زیر پوشش و گسترۀ خود در آورد. این معماری پویایی خاصی دارد. از ویژگی های معماری و هنرهای دیگر حفظ تعادل و وحدت آفرینی در میان عناصری متراکم و گوناگون است.

معماری باروک 437 معماری باروک با مایه گرفتن از انسان گرایی، بساط «شیوه گری» را برچید (حتس، همان: 384-379). و در مقابله با خود با ضوابط کلاسیک حق اولویت را از عقل گرفت و به احساس سپرد. در معماری باروک ماهیت اصلی آفریده ها عبارتند از: ایجاد هماهنگی و هنجار در میان عناصر و مضامینی گوناگون و در هم آمیخته، طرحی فراخ و در مقیاس بزرگ در فضای شکوهمند ابهت انگیز، و از طرفی هدف اصلی باروک تعبیه فضایی کلی در مرکز و منظم کردن فضاهای فرعی و نمای ورودی و اصلی بنا را سرانجام به خدمت گرفتن عناصر اصلی پیکرتراشی و نقاشی و سایر هنرهای تزیینی برای ایجاد اثری کامل معماری باروک دارای صلابت ساختمانی و جسامت و ابهتی خاص خود بود، که بعدها شیوۀ «روکوکو» از آنها کاست و بر خاصیت سبکی، ریزنقشی و شادی انگیزی و زینت تزیینی سطحی می افزود و عدم تقارن در تزیینات را پیشه کرد. و نخستین اثر معماری این دوره، کلیسای ایل جزو بود، که مربوط به فرقه تازه تأسیس یسوعیان می شد. این کلیسا را معمار آن دوره «جاکوموداونييولا» طراحی کرد و ساخت. وی نقشه همکف کلیسا را تهیه کرد و معمار دیگری به نام «جاکومودادلا پورتا» مسئولیت تکمیل نمای آن را برعهده گرفت. نمای این کلیسا به عنوان مدلی برای نمای کلیساهای باروک مردمی تا دو قرن قابل توجه بود. این شیوه کار در آمریکای لاتین تکرار می شود (گاردنر، همان: 501) .

نقشه،برش و پرسپکتیو داخلی و بیرونی کلیسای ایل جزو (Fletcher،1989:894).

یکی از شاهکارهای معماری باروک، کلیسای سن پیترو در روم است، که در این دوره تکمیل گردید. پلان متراکم در مراکز آن چنان که میکلانژ و برامانته طراحی کرده بودند پذیرفته نشد. لذا طرح بازسازی آن به فردی به نام «کارلومادرنو» داده شد و او سه بلوک را به صحن افزود و نقشه را از تقارن نقطه ای به تقارن محوری تبدیل نمود. ولی طرح او با مرگش تکمیل نشد. سپس «جووانی برنینی» به عنوان هنرمند بزرگ عصر باروک طراحی میدان عظیم مقابل کلیسای سن پیترو را به عهده گرفت. کلیسا را با دوبال ذوزنقه ای همگرا به میدان بیضی شکل روبه روی کلیسا متصل کرد. در زیر گنبد این بنا، خیمه مقدس را که دارای ستون های مارپیچی است تعبیه نمود ( ,Flecher 905 :1989) لازم به ذکر است که بنای فوق الذکر در دوره رنسانس ساخته شده بود، ولی در این زمان تکمیل شد.

نقشه میدان سان پیتر (گاردنر،همان:504).

پلکان راهنما: یکی از آثار برنینی طراحی پلکان راهنماست که در مجموعه واتیکان قرار دارد. این پلکان طرح خاصی دارد به طوری که وقتی از طرف پایین به به طرف بالا حرکت کنیم، از فاصله های دیواره های جانبی و ستون ها به صورت همگرا کاسته می شود و با قرار دادن نورگیری در انتهای پاگرد، حالت روحانی خاصی از عروج و از پایین به بالا و به سوی نور تداعی می شود.

نقشه و برش پلکان راهنما،برنینی (گاردنر،همان:509).

کلیسای سان ایوو: یکی از بناهای معماری باروک ایتالیا است، که توسط ”برومینی”در شهر رم ساخته شد. برومینی به شیوه خاص خویش، در نمای بیرونی این نمازخانه نیز شکل های مقعر را در برابر شکل های محدب به کار می گیرد. برفراز انحنای درونی نمای کلیسا، که طرحش با تاق بندی های قدیمی دورتادور حیاط منطبق شده است، ساختمان محدب و استوانه ای شکلی طراحی شده که اجزای پایینی گنبد بر آن تکیه دارند (271 :1968 ,Copplestone). این نقشه متراکم در مرکز به شکل یک – ستاره شش پر است، که اضلاع آن انحنا پیدا کرده است .

نقشه کلیسا سان ایوو،اثر گوارینی،ایتالیا (گاردنر:5109.

برش داخلی کلیسای سان ایوو،رم (جنس،409:1368).

نمای کلیسای سان کارلو آله کوترو فونتانه(جنس،همان:409).

 یکی دیگر از کلیساهای معروف این دوره در ایتالیا «کلیسای سان کارلو آله کواترو فونتانه» است که به وسیله فرانچسکو برومینی در سال ۷- ۱۶۶۵ میلادی ساخته شده است (جنس، همان: ۴۱۰). وی تمام نمای این بنا را به صورت حرکت مارپیچی به جلو و عقب می برد، این بنا دارای دو نماست که نمای دوم، دهانه یا بلوک باریکی مزین به یک برج کوچک، از نمای اصلی فاصله می گیرد و به تبعیت از انحنای خیابان به یک تقاطع می نگرد. داخل کلیسای مزبور اقتباس از کلیسای با نقشه متمرکز است و پلان آن ترکیبی از صلیب یونانی و یک بیضی است و محور دراز آن در میان ورودی و محراب واقع است.

نقشه و پرسپکتیو برشی کلیسای سان کارلو آله کوترو فونتانه (گاردنر،همان:509).

کاخ «کارینیانو» نیز یکی از بناهای باروک ایتالیاست، که توسط «گوارینو گوارینی» طراحی شده است. این ساختمان به خاطر ویژگی نمای آن و با یک انحنابه بیرون نمای راست را شکسته در نوع خود قابل توجه است و از طرفی بردن بخش ورودی و همان بخش که در نما بیرون آمده گنبدی شده است.

نمایی از کاخ کارینیانو،اثر گوارینی (گاردنر:511).

برنینی در کلیسای «سنت آندریال کوئیرینال» شهر رم که در سال 1658 ساخته شده، عناصر گوناگون کلاسیک و پلان تقسیم بندی نشده، بلکه با آنها هم ترکیب شده است. تا بنایی تندیس وار و در عین حال وسیع را نمایش دهد (آدام، 1375: 30). در این بنا منحنی ظریف و عناصر هماهنگ موجی از نشاط را در تماشاچی پدید می آورد.

نمونه ای از خانه های اشرافی در روستاها در این دوره ساخته شده است که کاملا جمع و جور و مرکب از اتاق هایی است که برای تفریح و میهمانی، سردابها، انبارهای فوقانی و بناهای خارج از خانه به منظور تامین عملکردهای کشاورزی در مزارع شکل رفته است، ویلای بادئر اثر پالادیو که کار را با تفریح و لذت آمیخت.

نقشه کلیسا سنت آندریاآل کوئیرنیال،رم،اثر برنینی (آدام ،31:1375).

درباره باروک ایتالیا باید گفت این سبک باروک، نمایانگر یک آرمان مذهبی وسیاسی است. نماینده این معماری گنبد کلیسای سن پیترو در رم است. باروک ایتالیایی آشکارا بسیاری از عناصر باستانی را منسوخ کرد. این گنبد با پیچ و تاب تمثیلی گسترده ای که به وسیله برنینی با پیروی از سليقه معمارش میکلانژ و با تصور هنری خود او از ستون بندی های جانبی میدان سان پیترو یافته است، قرار بود که تجسمی باشد، از تمامیت کلیسایی، تصویری از سروری مسیحیت و گنبد فلک که از لحاظ آرمانی تمام می گیرد. در طرح بندی برنینی دو جبهه این ستون بندی به سان بازوان پیکری هستند که سرش خود گنبد است (کارلو ارگان، 10: 1366 ).

نمایی از کنبد و میدان سان پیترو ،رم (کارلوآرگان،همان:10).

معماری باروک در فرانسه: برخی مورخان باروک را ادامه رنسانس پیشرفته می دانند و برخی نیز آن را یک مکتب (سبک) جداگانه تلقی می کنند. به طوری که اشاره گردید، معماری باروک در ایتالیا متولد شد و به سایر نقاط راه یافت و از جمله کشورهایی که این معماری در آن گسترش یافت، کشور فرانسه است. نخستین بناهایی که در فرانسه بقایای سنت گوتیک را کنار نهادند، از سبک هنری ایتالیا استفاده کردند که موجب تولد باروک در فرانسه گردید. کلیسای سوربن که توسط «ژاک لومریسه» در سال 1635 میلادی آغاز شد. یکی از نخستین نمونه های این سبک ایتالیایی در فرانسه بود (کارلو آرگان، همان: 10). کلاسیک، فاصله گذاری متنوع سطح متشکل از ستونهای متمرکز بر روی در ورودی مرکزی و قرار گرفتن یک گنبد جالب توجه بر بالای آن چون بناهای شصت سال پیش رم نشانه هایی است از این تأثیر پذیری.

پلان و نمای روبه روی کلیسای سوربن،فرانسه(آدام ،همان:31).

از دیگر بناهای باروک در فرانسه خيمه «اورلئان» به طراحی «فرانسوا مانسرو»، گنبد سنت لوئی، موزه لوور به طراحی «لوئی لوور» و کاخ ورسای» است. مهمترین این بناها، کاخ ورسای است که نماینده واقعی باروک فرانسوی است. این پروژه، با مقیاسی وسيع مستلزم ساختن کاخی بزرگ و شهرکی اقماری پیرامون آن در پارکی وسیع بود. این بنا به طول 400 متر در محور عمودی که بر محور شرقی- غربی از شهرک و پارک می گذرد، است. پس از مرگ لوور ادامه کار به وسیله «ژول آردوئن مانسار» ادامه یافت. نمای این بنا به سبک باروک است (گاردنر، همان: 541-537). در محوطه خارجی این پارک چند استخر و تندیس های فراوانی وجود دارند که در خور تأمل هستند .

نقشه مجموعه کاخ ورسای،اثر لوئی لوور، فرانسه(گاردنر،همان:539).

در معماری باروک فرانسه به تزیینات داخلی کاخ بسیار اهمیت داده شده است و در تزیینات داخلی ورسای هماهنگی و وحدتی چشمگیر بین عناصر مختلف مثل چوب، گچ، فلز، شیشه و…. به خوبی مشهود است. از قسمتهای زیبای این کاخ تالار آیینه، گالری رو گلاس برای جنگ و صلح و نمازخانه سلطنتی است که توسط مانسار خواهرزاده لویی لوور طراحی شده است .

نمایی از داخل کاخ ورسای (گاردنر:541).

در این زمان که آرامش در کشور فرانسه ایجاد شده بود، فرصتی پدید آمد که نجبا و اشراف توجه خاصی به روستاها نمایند. در این دوره معماران توجه خود را بیشتر معطوف به تزیینات داخلی و عظمت بنا کردند و نماها را با مناظر بیرونی طراحی نمایند، این نکته را باید به یاد آورد که معماری باروک بسیار متأثر از پیکره سازی بود و این به معمارانی چون «لویی لوور» اجازه داد، تا کاخ «وولوویکونت» را با ترکیباتی پویا و محل هایی داخلی ایجاد نماید (130 :1995 ,strillen).

کلیسای سن لویی: یکی از باشکوه ترین بناهای فرانسه، که نماینده کلیسای باروک فرانسوی است، کلیسای «سنت لویی دزانواليد» شهر پاریس است. گنبد این کلیسا که توسط ژول اردوئن مانسار بر یک ساقه گنبد دوقلو استقرار دارد، با نوعی تکروی شاهانه، بر فراز ندای سطحی سر می افرازد که به وسیله ستون ها به قالبهای هندسی تقسیم میشود. تنومندی و تزیین آراسته آن بر کل بنا مسلط است. بنایی که بر نظم معمارانه کاملی استوار است، به همان گونه که قدرت شاهانه متکی بر سلسله مراتبی از حاکمیت بود که خود در رأس آن قرار داشت. لذا معماری باروک فرانسوی صرفا نماینده یک آرمان سیاسی بود (کارلو آرگان، 10 : 1366).

معماری باروک در انگلستان: با آغاز گسترش دامنه نفوذ بریتانیا در قاره اروپا و آمریکا به ویژه پس از بازگشت خاندان استوارت به سلطنت در قرن هفدهم، نیاز به ایجاد کاخ های پرشکوه در املاک وسیع مطرح گردید. باروک در انگلستان با ایجاد بناهایی چون تالار «ضیافت وایتهال» به طراحی «اینگوجونز» آغاز گردید. او تحت تأثیر معماری پالادیو قرار گرفته بود و شیوۂ تناسب بندی او را به کار گرفت.

زمانی که جنگ داخلی در انگلستان پایان یافت و پادشاه از تبعید بازگشت، معماری باروک برای یک برنامه فعال بازسازی الگو قرار گرفت. در همین زمان بناهای بزرگی مانند «کاخ بلنهایم» که توسط معمارانی مانند «وان برو» و «ماكسمور» ساخته شد. نمایش و ظاهر با ابهت باروک کمک بزرگی به ماندگاری سنت کلاسیک بود معماری باروک در بسیاری از جنبه ها به آزادی موجود در معماری کلاسیک روم باستان نزدیک تر است.

کلیسای سنت پل: یکی از شاخص ترین بناهای انگلستان در عصر باروک انس که توسط «کریستوفر رن» طراحی شد ( 1989: 1028 ,Fletcher). گنبد کلیسای مربوز بر بنای عالی گسترده ای قرار دارد که با گنبد چنان مفصل بندی اندکی دارد، که شالودهای استوانه ای را ضروری می سازد. این گنبد همانند بنایی است که با بنای دیگری یکی شده باشد و فقط به وسیله ظرافت سبک یافته ساقه گنبد و انحنای خود گنبد با آن تمایز می یابد. این گنبد بیشتر یک نماد است، تا یک تصور ذهنی از قدرت، و کار کردن آن صرفا صوری است.

نقشه و نمایی از کلیسای سنت پل،اثر کریستوفررن،انگلستان(آدام،53:1375).

درست به مانند پادشاه در ساختار سیاسی اواخر قرن هفدهم انگلستان، بی آبی بخواهیم تا آنجا پیش برویم که در آن یک استعاره سیاسی عمدی را بجوییم، باید یاد داشته باشیم که یک گنبد، بنا به سنت نمادی از اقتدار یا قدرت است و دیگر چنین هدف سیاسی، بی تردید در کنه گنبد میکلانژ است. و الهام بخش گنبدهام مانسار و «برن» نیز شده است. در همین جاست که باروک انگلیسی نماینده یک آر شهری و اجتماعی است (کارلو آرگان، همان: 10).

و در کلیسای سنت پل نقشه متقاطع (صلیب یونانی) دوره رنسانس باشبستان سنتی و محل استقرار سرایندگان کر کلیساهای گوتیک انگلستان به راحتی در هر آمیخته شده است. معماری باروک در کشورهایی مانند اسپانیا نیز به خوبی قابل مشاهده است. که بنای صومعه «سن لورنزودل» را می توان نام برد که از سادگی و شفافیت خاصی برخوردار است و اکثر بناهای اسپانیا براساس نقشه محوری ساخته شده اند و نوع آوریها محدود به تزیینات داخلی بود.

حیاط خلوت شاهان با نما،یک برج و گنبد کلیسای رهبانی(گالیپکو،16:1366).

باروک در هلند: معماری باروک هلند که بیش از هر چیز در التزام پند و نیازمندیهای تجارت پیشگان و دانش آموخته ها قرار داشت، پیرو پروتستان بود. شيو کلاسیک معماران ایتالیایی را اختیار نمود و بعضی ویژگیهای محلی را به آن افزود ساختمان شهرداری آمستردام به طراحی «یان ون کمینی» با به کارگیری آجر برای جرز معماری باروک 453 و بدنه و قاب بندی در و پنجره با سنگ و بناهایی با کشیدگی رو به بالا عناصر قائمی چون بال های دو شیب پله دار و پنجره با سنگ و بناهایی با کشیدگی رو به بالا عناصر قائمی چون بال های دو شیب پله دار و پنجره های بلند و ستون های توکار برپا ساختند (شولتز، 1366: 43 ).

دامنه معماری باروک به کشورهای آمریکای لاتین همانند برزیل که مستعمره پرتغال بود، نیز کشیده شد. حتی به کشورهای آمریکای لاتین همانند برزیل که مستعمره پرتغال بود، نیز کشیده شد و حتی کشورهای آسیایی نظیر هند هم رخنه نمود. باروک در اروپای مرکزی نیز در کشورهایی مانند: اتریش در کلیسای «سن چارلز» در شهر وین به خوبی مشخص است. این کلیسا در بین سالهای 1715 تا 1727 میلادی به وسیله یوهان برنارد فيشرفن ارلاخ ساخته شده است. اتریش در شکوفایی و اباروری سبک باروک اروپای مرکزی نقش مهمی داشت .

نمای اصلی کلیسای سن چارلز در وین اتریش (شولتز،همان:42).

سبک باروک تا اواسط قرن هیجدهم در بسیاری کشورها رونق و گسترش یافت و اواخر سده هیجدهم، معماری پا به عرصه دیگری گذاشت که ویژگی ها و خصوصیات خاص دارد و از حوصله این بحث خارج است.

پیکر تراشی باروک: هنر پیکره تراشی و پیکرسازی، هنری است که هم نمادین است و هم بی پروا. یکی از دلایل پیدایش پیکره تراشی در دوره باروک نقش مقابل بین باروک و کلاسیک گرایی است. پیکره سازی باروک هم در نشان دادن معجزات دین مسیح کمال می یابد و هم بازتابی است از نوعی اشتیاق، برای اعجاز انگیزی. در این دوره و شيوة باروک در اکثر مناطق پیکره در نمای قصرها بر دیوار اتاق های پذیرایی در خیابان بندهایی که به پارکها و باغ ها منتهی می شد و در شکل دهی به وسط استخرها و آب نماها فضيلت های سیاسی را جلوه گر می ساخت. فروپاشی آن بعدها با حمله فیلسوفان عصر روشنگری آغاز شد. پیکرتراشی باروک به دو نظام معطوف است: یکی شمایل نگاری مسیحی و دیگری اساطیری. شبیه سازی به استثنای تک چهره پردازی، دائما در پیکره سازی باروک حضور و برتری دارد. یکی از پیکره تراشان شاخص این دوره برنینی است. مجسمه داوود او شاهکاری در تندیس سازی است. پیکره سازی باروک برای بیان حرکت و لحظات بود سوشال، 21 : 1366 -20).

نقاشی باروک: فراگیری، نمایشی بودن و اجتناب از بسنده کردن به فضایی محدود و هم چنین حفظ تعادل و وحدت آفرینی میان عناصر متراکم، هماهنگی هنجار میان عناصر و مضامین گوناگون و در هم آمیخته، دارا بودن حرکت و احساس، بهره گیری از نور، منبع نور و بازی سایه روشن ها برای ایجاد ژرف نمایی و بعد، از نقاشی و معماری برای به رخ کشیدن فخر و تجمل گرایی زائد استفاده کردن و شبیه سازی فردی و اسلوب کوتاه نمایی اندام از ویژگی های نقاشی باروک بود (جنسن، 403: 1368 -401). نقاشی باروک همچون پیکره سازی آن ظاهری شلوغ و متحرک و بی نظم را نمایش می دهد، ولی واقعیت این سبک نقاشی، نظمی بی همتاست که سرشار از احساس و غرور است.

مجسمه داوود،اثر برنینی(گاردنر،همان:507).

فهرست